Cơ hội không bấm đồng hồ chờ bạn
Bạn thân mến,
Bài trước tôi kể chuyện ván cờ một phút, và cái thứ làm việc thay cho suy nghĩ khi không còn thời gian để nghĩ. Hôm nay tôi muốn nói về chính cái đồng hồ đặt cạnh bàn cờ ấy.
Đồng hồ cờ có một điểm mà tôi cho là tàn nhẫn nhất, và cũng thật nhất.
Trong lúc bạn ngồi suy nghĩ, đồng hồ bên bạn vẫn chạy.
Nó không đợi bạn nghĩ xong. Nó không quan tâm bạn đang cân nhắc một nước hay đang phân vân giữa hai nước. Suy nghĩ là một việc có tính phí, và cái giá được trừ thẳng vào phần thời gian còn lại của chính bạn.
Ngoài đời không có ai đặt một cái đồng hồ như vậy cạnh bàn làm việc của chúng ta. Nhưng tôi tin nó vẫn chạy. Chỉ là nó chạy không tiếng.
Một nghìn ngày bình thường, và ba mươi giây
Chúng ta hay tin rằng cơ nghiệp được quyết định bởi sự bền bỉ. Ngày nào cũng làm, tháng nào cũng làm, vài năm sau nhìn lại thì thành hình.
Tôi tin điều đó. Nhưng tôi thấy nó chưa đủ.
Vì có những khúc mà cả một nghìn ngày bền bỉ được đem ra quy đổi trong vài chục giây.
Thói quen quyết định bạn làm gì trong những ngày bình thường.
Phản xạ quyết định bạn làm gì trong những giây phút quyết định.
Một nghìn ngày kia làm nên phần lớn con người bạn. Nhưng nó thường không phải thứ trực tiếp mở ra bước ngoặt. Bước ngoặt hay tới gọn lỏn trong một khoảnh khắc rất ngắn, và khoảnh khắc đó không hề báo trước rằng nó là bước ngoặt.
Sáu cánh cửa chỉ mở đúng một lần
Bạn thử soi lại nghề mình mà xem. Những chuyện đổi hướng cả một giai đoạn thường rơi vào sáu kiểu này.
Sáu cửa này có một điểm chung: chúng không hỏi xem lúc đó bạn có sẵn sàng chưa.
Cửa không đóng sầm, cửa đóng êm
Nếu cơ hội đóng lại có tiếng động thì mọi chuyện đã dễ. Ta sẽ giật mình, sẽ nhớ, và lần sau sẽ nhanh hơn.
Nhưng nó không đóng sầm. Nó đóng êm ru.
Người khách lớn kia không nhắn lại cho bạn một câu "tôi chọn chỗ khác rồi". Họ chỉ im. Người giỏi kia không thông báo là đã nhận lời chỗ nào. Họ chỉ thôi nhắc chuyện đó. Cái chỗ trống trên thị trường thì vài tháng sau đã có người đứng, và bạn chỉ biết khi nhìn thấy họ đứng ở đó.
Đây mới là chỗ đáng sợ: phần lớn cơ hội mình lỡ, mình không hề biết là đã lỡ.
Nên cảm giác của người chậm không phải là cảm giác thua. Nó là cảm giác bình thường. Mọi thứ vẫn êm, ngày vẫn trôi, và trong đầu vẫn tin là mình đang làm ổn.
Vài năm sau nhìn lại thì thấy có người đi rất xa, còn mình vẫn ở khúc cũ. Rồi ta gọi đó là may mắn.
Thứ đáng đo: khoảng cách từ lúc thấy tới lúc làm
Nếu phải chọn đúng một thứ để đo trong chuyện này, tôi sẽ chọn thứ này:
Từ lúc tín hiệu tới tay bạn, cho đến lúc bạn thật sự động tay — mất bao lâu?
Tôi tạm gọi khoảng đó là độ trễ. Nó là thứ đo được, và nó nói thật hơn mọi lời tự nhận xét.
Một người khách nhắn hỏi lúc chín giờ tối. Bạn trả lời lúc mấy giờ hôm sau? Đó là độ trễ.
Một tháng số đơn tụt so với tháng trước. Từ hôm bạn nhìn thấy con số đó tới hôm bạn làm việc đầu tiên để chữa, cách nhau mấy ngày? Đó cũng là độ trễ.
Một người cùng nghề nhắn rủ làm chung một việc. Bạn để câu đó nằm trong hộp tin nhắn bao nhiêu hôm rồi mới trả lời? Vẫn là độ trễ.
Điều tôi muốn nói là: hầu hết chúng ta không thua vì thiếu năng lực. Chúng ta thua ở chính cái khoảng trống này — cái khoảng mà bên ngoài nhìn vào chẳng thấy có gì xảy ra cả.
Vì sao người giỏi hơn vẫn thua người nhận ra sớm hơn
Chuyện này nghe không công bằng, nhưng nó xảy ra hoài.
Người giỏi hơn thường có một cái bẫy rất riêng: họ biết nhiều nên họ thấy nhiều khả năng hơn.
Thấy nhiều khả năng thì tự nhiên muốn cân nhắc cho đủ. Cân nhắc cho đủ thì cần thêm thông tin. Cần thêm thông tin thì phải hỏi thêm, tra thêm, chờ thêm.
Trong lúc đó, người kém hơn nhưng nhận ra sớm hơn đã trả lời người khách, đã hẹn gặp người giỏi kia, đã cắm một chân vào khoảng trống trên thị trường.
Và một khi đã cắm chân vào rồi thì thế cờ đổi hẳn. Người đi trước không chỉ được cái cơ hội đó. Họ được quyền quyết định nhịp cho những nước tiếp theo, còn người đi sau thì từ đó chỉ còn đi theo.
Tôi không nói người giỏi hơn nên nghĩ ít lại. Tôi nói cái đầu nhiều thông tin phải đi kèm một cái ngưỡng: nghĩ tới đâu thì đủ, và tới đâu thì chỉ còn là chần chừ được dán nhãn cẩn trọng.
Ba chỗ làm độ trễ dài ra
Tôi thấy độ trễ hiếm khi dài ra vì lười. Nó dài ra vì ba chỗ tắc rất cụ thể.
Chỗ tắc thứ nhất: tín hiệu không tới được tay bạn. Người khách quay lại xem trang của bạn ba lần trong một tuần — chuyện đó có xảy ra thật, nhưng không ai báo cho bạn, nên với bạn nó không tồn tại. Đây là loại chậm oan nhất: bạn không hề chần chừ, bạn chỉ đang đứng trong bóng tối.
Chỗ tắc thứ hai: thấy rồi nhưng không dám quyết một mình. Việc gì cũng phải hỏi thêm một người, mà người đó thì bận. Chuyện chờ vài hôm mới có câu trả lời là chuyện thường — chỉ có điều cánh cửa ngoài kia không chờ theo.
Chỗ tắc thứ ba: quyết rồi mà tay không sẵn. Bạn biết phải trả lời người khách ngay tối đó, nhưng chưa có sẵn thứ để gửi cho họ. Bạn biết phải mời người kia vào, nhưng chưa có sẵn chỗ để dẫn họ vào. Quyết định thì xong trong ba giây, còn thực hiện thì mất ba ngày.
Không ai báo có chuyện gì đang xảy ra. Thấy rồi thì còn phải hỏi thêm một người. Quyết xong lại phải đi chuẩn bị từ đầu.
Có chỗ báo cho biết ai vừa ghé, ai vừa quay lại. Vài quyết định hay lặp đã định ngưỡng từ trước. Thứ cần gửi thì đã nằm sẵn ở đó.
Đo độ trễ của chính mình trong bảy ngày
Nói tới đây thì dễ gật, nhưng gật xong hay quên. Nên tôi để lại một cách đo, làm được ngay trong tuần này và không tốn gì ngoài một tờ giấy.
Bảy ngày tới, mỗi lần có một trong ba loại tín hiệu sau đây tới tay bạn, ghi lại đúng hai cột.
Ba loại tín hiệu cần bắt: một người lạ hỏi mua hoặc hỏi giá; một người quen rủ làm chung việc gì đó; một con số trong nhà đi lệch so với bình thường.
Cột thứ nhất: lúc mấy giờ mình biết chuyện này. Cột thứ hai: lúc mấy giờ mình làm việc đầu tiên có thật.
Việc đầu tiên có thật nghĩa là gửi đi một câu trả lời, mở sổ ra soi, hoặc nhấc máy gọi. Ghi vào danh sách việc cần làm thì không tính — đó là hoãn có tổ chức, không phải hành động.
Hết bảy ngày, bạn nhìn cột chênh lệch. Sẽ có ba nhóm hiện ra khá rõ.
Nhóm dưới một giờ: đây là chỗ bạn đã có phản xạ thật, không phải cố.
Nhóm một ngày: đây là chỗ bạn có thấy, có định làm, nhưng có gì đó chặn ở giữa. Nhóm này chữa được nhanh nhất và đáng chữa trước.
Nhóm quá ba ngày, hoặc không bao giờ làm: đây mới là chỗ đắt. Và tôi cá là chúng dồn vào cùng một loại việc — thường là loại làm bạn thấy ngại, chứ không phải loại khó.
Bảy ngày đo xong, bạn sẽ biết một điều mà trước đó chỉ đoán: mình chậm ở đâu, và chậm vì ngại hay vì tắc.
Nhanh không phải là hấp tấp
Tôi muốn nói rõ chỗ này, vì nó rất dễ bị hiểu lệch.
Rút ngắn độ trễ không có nghĩa là gật bừa cho nhanh, hay đâm đầu vào mọi cánh cửa vừa hé ra. Có những cửa mở ra để dụ mình đi lạc, và người vồ lấy mọi cơ hội thì cuối cùng không đi tới đâu cả.
Khác nhau nằm ở chỗ này:
Hấp tấp là rút ngắn phần cân nhắc. Bỏ qua bước hỏi xem việc này có hợp với hướng mình đang đi không.
Nhanh là rút ngắn phần chuẩn bị. Phần cân nhắc vẫn còn nguyên, chỉ là nó đã được làm từ trước, lúc còn thong thả, chứ không làm lúc chuông reo.
Người có phản xạ tốt không phải người quyết ẩu. Họ chỉ là người đã trả lời xong nhiều câu hỏi từ hôm trước, nên tới lúc cần thì không phải trả lời lại.
Ba chỗ đừng rút ngắn
Để khỏi hiểu lệch thành "cái gì cũng phải nhanh", tôi nói rõ ba chỗ mà rút ngắn là hỏng.
Chỗ thứ nhất: lời hứa với người khác. Trả lời nhanh không có nghĩa là hứa nhanh. Bạn hoàn toàn có thể trả lời trong mười phút bằng một câu thành thật: đã nhận được, đang xem, tối nay trả lời anh chị. Người ta cần biết mình được nghe thấy, chứ không cần bạn cam kết ngay lập tức.
Chỗ thứ hai: quyết định không quay lại được. Cửa nào mà bước qua rồi không lùi được thì cứ để nó chậm. Loại việc đó gặp ít nên bạn không có đủ số lần để luyện phản xạ, mà sai thì không có ván sau để sửa.
Chỗ thứ ba: lúc đang giận hoặc đang sợ. Cơn giận cũng ra quyết định rất nhanh và rất dứt khoát, nhìn từ ngoài giống hệt phản xạ. Nhưng nó nhanh vì bỏ qua chỗ cần nghĩ, chứ không phải vì đã nghĩ từ trước.
Ba chỗ này là ngoại lệ, và ngoại lệ thì ít. Còn lại, phần lớn cái chậm hằng ngày của chúng ta không rơi vào ba chỗ ấy — nó rơi vào những việc rất bình thường, chỉ là chưa ai bấm đồng hồ nên không thấy sốt ruột.
Đồng hồ vẫn chạy khi bạn đang nghĩ
Quay lại cái đồng hồ đặt cạnh bàn cờ.
Điều tôi thấm nhất ở nó không phải là chuyện nó buộc người ta đi nhanh. Mà là chuyện nó tính phí cho từng giây do dự, và nó tính rất công bằng — không bên nào được miễn.
Nghề của chúng ta cũng có một cái đồng hồ như vậy. Nó chỉ khác ở chỗ: nó không kêu, không hiện số, và không báo khi sắp hết giờ.
Cho nên phần lớn người chơi không biết mình đang bị trừ.
Cơ hội không bấm đồng hồ chờ bạn.
Nó chỉ mở ra, đứng đó một lúc, rồi khép lại êm ru như chưa từng có ai đi qua.
Bài sau tôi sẽ đi vào chỗ cụ thể nhất của chuyện này: mấy câu bạn nghe gần như mỗi tuần trong nghề — "đắt quá", "để tôi suy nghĩ thêm", "tháng này ế" — và cái phản xạ đầu tiên bật lên khi bạn nghe chúng, thường sai ở chỗ nào.
Lưu Tâm: Tối nay bạn mở lại hộp tin nhắn và hộp thư của mình, kéo về khoảng ba tháng trước. Tìm đúng ba lời nhắn mà bạn đã trả lời chậm hơn một ngày, hoặc chưa từng trả lời. Với mỗi cái, ghi ra hai thứ: hôm đó bạn chậm vì chỗ tắc nào trong ba chỗ ở trên, và nếu hôm đó trả lời trong vòng một giờ thì bây giờ mọi chuyện có khác đi không. Không phải để tiếc. Ba dòng đó cho bạn biết chỗ tắc nào của mình đang tốn nhiều nhất — và đó là chỗ đáng chữa đầu tiên.
Chúc bạn khai ngộ
Master Xuân Hùng
P.s: Sống trong mục tiêu.
Từ mục tiêu, con đường sẽ hiện dần ra.