Bảy tầng của một phản xạ
Bạn thân mến,
Ba bài trước tôi nói về phản xạ luyện mà thành, về khoảng cách từ lúc thấy tới lúc làm, và về mấy cái cây chẩn đoán. Bài này tôi muốn mổ chính cái phản xạ ra xem bên trong nó có gì.
Quay lại bàn cờ một lần cuối.
Vua bị chiếu. Người chơi lâu năm không cần ai nhắc: trong đầu bật ra ba đường — ăn quân đang chiếu, chặn đường chiếu, hoặc chạy vua. Chọn một trong ba, tay đi luôn.
Nhìn từ ngoài thì đó là một động tác liền mạch, nhanh tới mức tưởng là bản năng.
Nhưng nếu quay chậm lại, bên trong khoảnh khắc ấy có tới bảy việc nối nhau. Chúng chỉ chạy quá nhanh nên ta tưởng là một.
Và điều đáng nói là: hỏng ở tầng nào thì ra kiểu hỏng của tầng đó — người ngoài nhìn vào chỉ thấy chung một chữ "chậm", nhưng chữa thì mỗi tầng chữa một kiểu.
Bảy tầng nằm giữa "thấy" và "làm"
Cả chuỗi chỉ nhanh bằng tầng chậm nhất
Đây là điều tôi thấy ít người để ý, mà nó lại giải thích được gần hết.
Bảy tầng nối đuôi nhau, nên tốc độ của cả chuỗi không phải trung bình cộng của bảy tầng. Nó bằng đúng tầng chậm nhất.
Một người có thể rất nhạy ở tầng hai — nhìn phát là biết chuyện gì đang xảy ra — nhưng tắc ở tầng bốn, không quyết nổi. Kết quả nhìn từ ngoài giống hệt người không nhìn thấy gì: cũng chẳng có việc nào được làm.
Một người khác quyết rất dứt khoát ở tầng bốn, nhưng mù ở tầng một, không hề biết có chuyện gì đang xảy ra. Người này ra quyết định đầy mình, chỉ là toàn quyết những chuyện không quan trọng.
Cho nên câu hỏi hữu ích không phải "làm sao để phản xạ nhanh hơn". Câu hỏi là:
Trong bảy tầng, tầng nào của tôi đang chậm nhất?
Chữa đúng một tầng đó thì cả chuỗi nhanh lên. Còn luyện đều cả bảy tầng thì tốn công mà chuỗi vẫn tắc ở chỗ cũ.
Bốn kiểu tắc, và cái tên đẹp mà chúng hay mang
Chỗ khó là mấy chỗ tắc này ít khi tự nhận mình là chỗ tắc. Chúng thường mang một cái tên nghe rất được.
- "Tôi không thích ồn ào, cứ làm việc của mình thôi"
- "Tôi cẩn thận, phải xem cho kỹ đã"
- "Việc gì cũng quan trọng, tôi ôm hết"
- "Tôi là người cầu toàn"
- "Lần đó tôi ngu thật, nghĩ lại vẫn thấy nhục"
- Tầng 1 — không có chỗ nào báo cho biết vừa có gì xảy ra
- Tầng 4 — thu thập mãi để khỏi phải chịu trách nhiệm chọn
- Tầng 3 — không xếp được thứ tự, nên làm cái dễ trước
- Tầng 5 — quyết xong rồi mà tay không sẵn nên chưa động
- Tầng 7 — sai một nước thì sụp cả ván, mất luôn mấy tháng sau
Tôi để ý cái tầng bốn nhiều nhất, vì nó hay đội lốt cẩn thận.
Cẩn thận thật là xem đủ thứ cần xem rồi chọn. Còn tắc ở tầng bốn là xem xong vẫn muốn xem thêm — không phải vì thiếu thông tin, mà vì chừng nào chưa chọn thì chừng đó chưa phải chịu trách nhiệm về lựa chọn nào cả.
Cách phân biệt rất gọn: hỏi mình một câu — "nếu có thêm thông tin đó, tôi sẽ đổi quyết định chứ?" Nếu câu trả lời là không, thì thứ mình đang chờ không phải thông tin. Mình đang chờ cảm giác an toàn, mà cảm giác đó thì không bao giờ tới.
Tầng hai là tầng mượn được của người khác
Trong bảy tầng, có đúng một tầng bạn không phải tự trả giá hoàn toàn. Đó là tầng hai — tầng nhận ra kiểu.
Mấy tầng kia thì phải tự luyện: không ai quyết hộ bạn, không ai ra tay hộ bạn, và không ai chịu hộ bạn cái cảm giác sau khi đi một nước dở.
Nhưng kho mẫu ở tầng hai thì mượn được. Người đi trước đã gặp hàng trăm tình huống mà bạn chưa gặp, và phần lớn trong đó là mấy kiểu lặp đi lặp lại.
Chỗ này giống hệt cách người ta học cờ. Không ai bắt người mới tự nghĩ ra từng thế cờ. Người ta cho xem lại ván của người đi trước, chỉ cho biết thế nào là quân bị kẹt, thế nào là cột mở, thế nào là hình xấu. Xem đủ nhiều thì mắt bắt đầu tự nhận ra.
Trong nghề cũng vậy, và có hai cách mượn rất rẻ.
Cách thứ nhất: hỏi đúng câu. Gặp người làm lâu hơn mình, đừng hỏi "anh chị khuyên em nên làm gì". Hỏi: "Chuyện này anh chị gặp mấy lần rồi, và mấy lần đó thường hóa ra là chuyện gì?" Câu đầu xin lời khuyên, câu sau xin cái mẫu. Cái mẫu mới là thứ dùng lại được.
Cách thứ hai: xem lại ván của chính mình. Ba năm vừa rồi bạn đã gặp rất nhiều tình huống, chỉ là chưa gọi tên chúng. Ngồi liệt kê ra mười lần khách bỏ đi giữa chừng, xếp chúng thành ba bốn kiểu, đặt tên cho từng kiểu — thế là bạn vừa dựng xong một kho mẫu mà không phải sống thêm năm nào.
Đây là chỗ tôi thấy nhiều người bỏ phí nhất: họ đã trả tiền cho kinh nghiệm rồi, nhưng không bao giờ đi nhận hàng.
Tầng sáu — tầng ít người có nhất
Sáu tầng đầu tôi vừa kể, năm tầng đầu là chuyện phản ứng: có chuyện xảy ra rồi mình xử lý.
Tầng sáu thì khác hẳn về chất. Nó là tầng giữ thế chủ động.
Trong cờ, chuyện này nhìn rất rõ. Đối thủ vừa đi một nước hơi lỏng.
Người mới không thấy gì cả — với họ, thế cờ vẫn y như cũ.
Người khá thì thấy lấn cấn: "hình như quân kia đang hở." Thấy vậy thôi, rồi đi tiếp một nước bình thường.
Người rất mạnh thì trong vài giây đã nhìn ra cả một chuỗi: chiếu một nước để ép vua chạy, vua chạy thì quân xe kia mất chỗ dựa, bắt được xe thì cột dọc mở ra, cột mở ra thì lại chiếu tiếp được.
Điểm chung của chuỗi đó là: từ đầu tới cuối, đối thủ luôn phải trả lời, không lúc nào được đi cái nước mà họ muốn đi.
Trong nghề cũng vậy. Một hành động đúng mà không nối được sang hành động tiếp theo thì chỉ là một việc lẻ. Còn khi nó mở ra việc kế tiếp, và việc kế tiếp lại mở ra việc sau nữa, thì bạn không còn chạy theo tình hình nữa — tình hình bắt đầu chạy theo bạn.
Cái này rất khó luyện bằng cách cố. Nó tới sau, khi năm tầng dưới đã trơn, và khi bạn đã gặp đủ nhiều tình huống để bắt đầu nhìn ra chỗ hở của người khác.
Người mới lo trả lời nước vừa rồi. Người mạnh lo đặt câu hỏi cho nước tiếp theo.
Tầng bảy quyết định bạn còn ván sau hay không
Tầng cuối là tầng tôi cho là quan trọng nhất về đường dài, mà lại ít được nói tới nhất.
Ai chơi cờ nhanh cũng đi nước dở. Không có ngoại lệ. Khác nhau nằm ở chuyện sau nước dở đó.
Người chưa vững thì mất luôn phần còn lại của ván. Nước dở làm họ tự trách, tự trách làm họ mất nhịp, mất nhịp thì đi thêm ba nước dở nữa. Cuối cùng thua không phải vì nước đầu tiên, mà vì bốn nước sau nó.
Người vững thì có một động tác rất gọn: ghi nhận là mình vừa đi dở, chấp nhận thế cờ mới đúng như nó đang là, rồi tìm nước tốt nhất trong thế đã xấu đi.
Không quay lại tiếc. Không giả vờ là nước vừa rồi vẫn hay.
Trong nghề, tầng bảy hỏng thì nhìn thấy rất rõ: một chiến dịch không ra kết quả, và người ta không dám thử lại trong sáu tháng. Cái mất không phải khoản tiền của lần đó. Cái mất là sáu tháng đứng im, cộng với việc lần sau lại phải bắt đầu từ số 0 vì kinh nghiệm lần trước không được ghi lại chỗ nào.
Tầng bảy chạy được thì mỗi lần sai đều để lại một thứ dùng được. Tầng bảy hỏng thì sai bao nhiêu lần cũng chỉ để lại nỗi sợ.
Vòng lặp làm bảy tầng dày lên
Bảy tầng không tự dày lên theo thời gian. Chúng dày lên theo số vòng bạn đi hết.
Tôi nhấn vào nấc thứ tư. Nhiều người đi qua ba nấc đầu suốt nhiều năm: học, gặp, xử lý. Nhưng không bao giờ dừng lại một phút để ghi.
Không ghi thì lần sau gặp lại tình huống ấy, cái đầu vẫn phải dựng lại từ đầu. Mười năm trong nghề mà chỉ là một năm lặp lại mười lần.
Một dòng thôi cũng được. Chuyện gì xảy ra, mình làm gì, lần sau làm khác chỗ nào. Ba mẩu đó là đủ để nó thành mẫu nằm lại trong người.
Bảy tầng này không phải bảy bước phải nhớ
Tôi phải nói rõ một chỗ, vì nếu dùng sai thì nó hại nhiều hơn lợi.
Bảy tầng không phải một danh sách để chạy qua trong đầu lúc chuyện đang xảy ra. Ai mà đứng giữa tình huống gấp rồi lẩm nhẩm "để xem, mình đang ở tầng mấy" thì vừa tự tay kéo dài đúng cái thứ bài trước tôi gọi là độ trễ.
Bảy tầng là thứ để dùng sau đó, lúc ngồi một mình, lúc nhìn lại. Nó là cái đèn soi, không phải cái bảng hướng dẫn.
Cách dùng đúng chỉ có hai lần trong tuần.
Lần thứ nhất, lúc nhìn lại một chuyện đã xử lý chưa đẹp: chỉ hỏi một câu — nó tắc ở tầng nào. Đừng chữa cả bảy.
Lần thứ hai, lúc dựng lại thói quen cho tháng tới: chọn đúng tầng đang tắc và đặt cho nó một việc nhỏ, lặp được hằng tuần.
Còn lúc chuyện đang xảy ra thì quên bảy tầng đi. Lúc đó chỉ có một việc: làm cái việc đầu tiên có thật.
Việc của hôm nay
Loạt bài này bắt đầu bằng một ván cờ một phút, và tôi muốn khép lại bằng đúng một câu hỏi.
Không phải câu "làm sao để phản xạ nhanh hơn" — câu đó quá to, không cầm được.
Câu đáng hỏi là: trong bảy tầng vừa rồi, tầng nào của tôi đang là tầng chậm nhất?
Nếu là tầng một, việc của bạn không phải luyện tâm lý. Là bật đèn lên: dựng chỗ để nhìn thấy ai vừa ghé, ai vừa quay lại, chỗ nào khách rụng.
Nếu là tầng ba hoặc tầng bốn, việc của bạn là định trước vài ngưỡng, lúc đầu còn lạnh, để lúc chuông reo khỏi phải quyết.
Nếu là tầng năm, việc của bạn là chuẩn bị sẵn thứ để gửi và chỗ để dẫn người ta vào, trước khi có người cần tới nó.
Nếu là tầng bảy, việc của bạn nhẹ nhất mà cũng khó nhất: mỗi tuần ngồi lại hai mươi phút với một chuyện chưa đẹp, và ghi đúng một dòng.
Chỉ một tầng thôi. Đúng cái tầng đang tắc.
Vì đến cái ngày ván cờ của bạn chỉ còn tính bằng giây — một người quan trọng gọi tới, một cánh cửa hé ra, một chuyện hỏng cần chặn ngay — thì bạn sẽ không lấy ra được thứ mình chưa từng bỏ vào.
Lưu Tâm: Tối nay bạn chép bảy tầng ra một tờ giấy, mỗi tầng một dòng. Rồi nhớ lại đúng ba lần gần nhất bạn phản ứng chậm hoặc phản ứng trượt trong nghề, và với mỗi lần, đánh dấu xem nó tắc ở tầng nào. Ba dấu ấy thường rơi vào cùng một chỗ — và đó là tầng chậm nhất của bạn, thứ đang quyết định tốc độ của cả chuỗi. Tháng này chỉ chữa đúng tầng đó thôi. Sáu tầng kia để yên đấy, chúng chưa phải việc của bạn lúc này.
Chúc bạn khai ngộ
Master Xuân Hùng
P.s: Sống trong mục tiêu.
Từ mục tiêu, con đường sẽ hiện dần ra.